Isililo seNdlovukazi uNandi: Besikhumbula uSontanti weNguga
Abadlali bomdlalo uShaka-ILembe ozotshengiswa ngonyaka ozayo nabo babekhona ukuzohlonipha iNdlovukazi .
Kukhona isisho ebengihlale ngisizwa kwabadala esithi ‘ Isililo sikaNandi’. Usuku lwangeSonto mhla ziyi-9 kuMfumfu lube yingqophamlando kimi. Ngalolu suku ngibe yingxenye yabantu obekungamalungu omndeni, aMakhosi kanye nesizwe saseLangeni. Lapha sonke besibuthene njengengxenye yesikhumbuzo somuntu omkhulu emlandweni waboHlanga, iNdlovukazi uNandi ongumama weLembe elaba ngumbumbi kaZulu. Empeleni ebesikwenza bekuyisendlalelo sosuku olumqoka okungu mhla zi-10 kuMfumfu.
Ngalolu suku ngowe-1827 umlando uveza ukuthi ababeseSigodlweni bezwa iNgonyama uShaka iqhuma phezulu ngelikhulu izwi ikhala ngokungalawuleki nokwalandelwa yisililo kuyo yonke imizi nakuzo zonke izinkalo. Igama lase liphumile ukuthi seyiwile intonga yeLembe, umvikeli walo kusuka lizalwa. Ukuthi iNdlovukazi uNandi uSontanti weNguga kayisekho. Kuthiwa kwaba nomunyu owesabekayo kubantu, abancane nabadala ngokwazi ukuthi yabe iyini iNdlovukazi lena kuNodumehlezi. Bazi ukuthi kuzo zonke izigaba zalo zempilo labe luludondolo lalo.
Umlando oxoxwa ngabadala uthi iLembe lawisa izinkomo ezingamashumi amane ukuwelisa iNdlovukazi kweleZinyandezulu, okwabe kulisiko lokuphelezela unina nokubonga isikhathi nalokho abeyikho kulo nasesizweni. Kuthiwa umkhumbi wempi kaZulu wazungeza lapho iNdlovukazi eyabe ithulele khona, kwahutshwa amahubo esizwe nawempi njengendlela yokuyihlonipha ngokwesikhundla sayo njengeNdlovukazi kaZulu.
NgoMsombuluku esiphuma kuwo bangani bami bekuqopheka iminyaka eli-195 kwaba nesililo ngokuhamba kweNdlovukazi uNandi. Mina nje ngijabule kakhulu ukungagcini ngokuhlangana nesizukulwane seNdlovukazi neyiNkosazane yaseLangeni. Ngajabula nalapho ngibona abadala nabancane beyingxenye yomsebenzi obuhlobe ngengoma, izinkondlo nezevatho ebezisho khona ukuthi lapha sizokhumbula iNkosazane, iNdlovukazi kaZulu. Abadlali bomdlalo uShaka-ILembe ozotshengiswa ngonyaka ozayo nabo babekhona ukuzohlonipha iNdlovukazi . Bahlobo bami ngaze ngakhuluma naye usisi uNomzamo Mbatha odlala indawo yeNdlovukazi uNandi kanye nensizwa encane uNtando Zondi olingisa iLembe liselincane. Omunye owayekhona ngubhuti uMbuso Khoza neqembu ahuba nalo abenza into ecokeme. Ngifunde lukhulu ngayo hayi nje kuphela ngezinkulumo ebeziyizifundo ngayo kepha ngizwe nezibongo zayo INdlovukazi ngase ngiba nesithombe ukuthi yabe ingumuntu onjani.
Izibongo zayo iNdlovuakzi zabe zixoxa indaba, iNyosi iqaphela ukuthi ihlale iphatha iNdlovukazi iphatha izinduku ezimbili yathi ‘ingumfazi ontongande’ uklebe woMhlathuze. Yathi uma iqaphela ukuthi ikhuluma iphakamise izwi yathi ilu ‘Gedegede lwasenhla nenkundla’. Awu isho yena uPhokophalala kuMaqhwakazi. Ukuze nawe ufunde ngazo size bhalile ngenhla, uzifunde bese ucela kwabadala ukuba bakuhluzele zona. Namuhla nawe ngiyethemba ukuthi uma kuthi kunesililo sikaNandi uzobe sewazi kuthiwani.